« Aan de kant: Schapen … | Home | Ingezonden brief: Uit… »

Column: Onthouding als kracht

De denker Friedrich Nietzsche (gestorven in 1900) beweerde van zichzelf dat hij zijn tijd minstens honderd jaar vooruit was. Wat betreft zijn voorspelling dat het christendom door eigen toedoen ten gronde zal gaan, dreigt hij daarin steeds meer gelijk te krijgen. Alleen al daarom is het fascinerend om terug te kijken naar de jaren tachtig van de negentiende eeuw, die in de cultuurgeschiedenis te boek staan als de periode van de Dood van God.

Nietzsche, bijgenaamd de 'filosoof met de hamer', deelde toen een reeks genadeklappen uit die nog altijd bepalend zijn voor ons zelfbeeld. Zijn idee dat iedere opvatting of theorie een interpretatie is en dat je de wereld kunt zien als een strijd tussen talloze interpretaties om zo veel mogelijk aanhangers te krijgen, leeft nog altijd volop. Als wij het nu hebben over gedachten die zich als virussen verspreiden, dan zijn we nog steeds schatplichtig aan Nietzsche. Een van de meest succesvolle virussen ooit was volgens hem de idee van God, en de kampioen aanhangers winnen was het christendom.

Nietzsches wellicht scherpste aanval op de christelijke godsdienst treffen we aan in zijn boek over de oorsprong van de moraal. Hij laat daarin zien dat er een innige relatie bestaat tussen religie en seksualiteit. De meest gewiekste manier van slaven en ondergeschikten om in oude culturen macht naar zich toe te trekken, was het imponeren met seksuele onthouding. De diepe betekenis van ascese is dan ook een wil tot macht. Nietzsche spreekt in dit kader van de slavenopstand van de moraal die precies daar optrad waar priesters erin slaagden bij de 'heren' ontzag in te boezemen door het temmen van hun eigen lust - een lust die, en dat is de andere kant van deze strategie, voor eens en altijd werd verbonden met een gevoel van schuld bij degenen die hun driften níet konden onderdrukken.

Door mijn schuld, door mijn schuld, door mijn maximale schuld: het galmt de laatste weken wel heel bizar door kloosters en kerken. Toch geloof ik dat Nietzsche het celibaat slechts ten dele heeft begrepen. In de oosterse traditie van de Tantra bijvoorbeeld is tijdelijke (dus niet permanente) onthouding juist een techniek om je seksuele energie beter te leren kennen, intenser te ervaren en van daaruit een waarachtiger verbinding met de ander te kunnen ervaren. Voeg daarbij het hart van de leer van Jezus - 'heb uw naaste lief als uzelf' - en het zou niets verbazen als Jezus óók een meester in de Tantra had kunnen zijn. Voordat iemand roept dat dit godslasterlijk is, wijs ik erop dat ieder instituut dat in crisis verkeert, de moed moet kunnen opbrengen zich te bezinnen op de eigen beginselen. Zoals bekend komt het celibaat niet uit de koker van Christus. Het ontstond in de schimmige eerste eeuwen na zijn kruisiging, toen de christenen nog volop werden vervolgd, en het won aan kracht nadat keizer Constantijn besefte dat hij de slavenmoraal voor zijn karretje kon spannen. Kerkvader Augustinus, die prachtige boeken schreef over zijn 'ware religie', voorzag het celibaat in de vierde en vijfde eeuw van een filosofische grondslag. In zijn monumentale boek De stad van God maakt hij ongelooflijk goed invoelbaar wat het betekend moeten hebben om vlak na de val van Rome gelovig te zijn. Wellicht is er een bevlogene van het kaliber van Augustinus voor nodig om de kerk ook nu voor het ergste te behoeden. Overigens geloven sommigen dat het einde van het katholicisme voor Jezus zelf niets minder zou zijn dan een verlossing. Terwijl anderen denken dat hij zich zou omdraaien in zijn graf (maar dan wel figuurlijk).

Govert Derix is filosoof en schrijver van het boek Holofaust