« Column: Watjeskerk | Home | GEROEPEN VOOR DE KERK… »

BISSCHOPSSTAD TEGEN WIL EN DANK

door Hans Straus

Roermond werd bisschopsstad in de zestiende eeuw. In die eerste periode (het huidige, tweede bisdom Roermond dateert van 1853, daarvoor was het bisdom 39 jaar lang een onderdeel van het het bisdom Luik en vanaf 1840 een eigen vicariaat) was Roermond een vrijgevochten stad. ,,Een stad met een bovenlaag die zeer tolerant was", zegt kerkhistoricus Peter Nissen. ,,Men hechtte zeer aan de eigen autonomie. Het stadsbestuur had sympathie voor het protestantisme. De handelsfamilies hechtten aan hun eigen vrijheid in het geloof."

Roermond werd dan ook bisschopsstad tegen wil en dank, stelt Nissen, hoogleraar Cultuurgeschiedenis van het christendom aan de Universiteit van Tilburg. ,,Wanneer Lindanus in 1562 tot bisschop wordt benoemd en in 1563 wordt gewijd, is hij niet welkom in de stad. De stadspoorten gaan pas voor hem open in 1569, als hij met hulp van de gevreesde hertog van Alva, stadhouder van koning Filips II van Spanje, de stad in komt."

De liberale burgerij in Roermond voelt dat de benoeming van Lindanus door de regering van Filips II in Brussel als politiek instrument wordt gebruikt. Dat Lindanus inquisiteur was geweest in Friesland en Groningen spreekt ook niet voor hem in de stad. Kost en inwoning van de bisschop mogen die eerste jaren ook echt niet te veel kosten. ,,Roermond was toen het armste bisdom in Nederland. Lindanus en zijn eerste twee opvolgers woonden in in een bestaand klooster. Dik 40 jaar lang was er niemand voor de post te vinden; er was geen droog brood mee te verdienen. Vandaar dat men op zoek moest naar gefortuneerde en dus vaak adellijke kandidaten. ,,Onder de eerste veertien bisschoppen was welgeteld één burger. De rest was van deftige komaf of zelfs van adel." Wat heet; onder de 14 kerkvorsten waren een baron te vinden en nog enkele heuse graven.

Pas vanaf het begin van de zeventiende eeuw begint het bisdom in Roermond te bloeien. Er wordt gebouwd. Het eerste bisschoppelijke paleis verrijst aan de Hegstraat (nu Pollartstraat). Indertijd was er ook een seminarie in de Veldstraat. Nissen: ,,De stad merkte steeds meer van de bedrijvigheid rond het bisdom. Er was een kerkelijke rechtbank, er liepen seminaristen over straat. De bisschop was te zien in de stadsprocessie. En hij ging voor in de mis."

Toch was de Roermondse kerkvorst vaker niet dan wel in de stad te vinden. ,,Hij was veel op reis; op bezoek in parochies en op pad om het vormsel toe te dienen. Een bisschop als Philippus Damianus, rijksgraaf van Hoensbroek, woonde bij zijn broer in Swalmen op kasteel Hillenraad en liet zich met een koets en zes paarden naar de stad brengen."

Philip Damiaan leidde een vorstelijk leven en hield er een hofhouding op na waarin muziek en andere kunstvormen een belangrijke rol speelden. ,,De bisschop leefde in die tijd celibatair, maar veel pastoors leefden in zogenaamd concubinaat samen met hun huishoudster. In de middeleeuwen had ongeveer de helft van de geestelijken vleselijke gemeenschap met een huisgenote. De boetes die daarop stonden waren bijvoorbeeld voor het bisdom Luik een belangrijke bron van inkomsten. Pas in de zeventiende en achttiende eeuw was het merendeel van de geestelijken celibatair."

De bisschoppen hadden in genoemde eerste periode in Roermond veel status, maar weinig invloed. Dat veranderde in de tweede periode ingrijpend. Vanaf 1840, in het zogenaamde tweede bisdom Roermond, worden de kerkvorsten in Roermond zichtbare herders met Joannes Paredis als trendsetter. iIn de negentiende eeuw verandert de rol van de bisschoppen. ,,De wereldlijke status vervalt en de kerkelijke status groeit. De bisschoppen maken carrière in de kerk voordat ze benoemd worden. Boermans, Drehmanns, Schrijnen en Lemmens komen uit een welgesteld en deftig milieu. Met Moors, Gijsen en Wiertz wordt het bisschopsambt definitief gedemocratiseerd. Gijsen is zoon van een spoorwegemployee."

Voor de Roermondse burger is het bisdom dan allang een vaststaand gegeven. Het Rijke Roomse leven is dagelijkse praktijk. De stad heeft status door het bisdom en de rechtbank, maar ook door de handel. ,,De maatschappelijke bovenlaag bestaat uit liberale juristen en de gegoede burgerij. De clericale bovenlaag is conservatief katholiek. Dat zorgt voor spanningen. Een belangrijk deel van de gemeenschap zit op zondag keurig in de hoogmis, maar laat zich aan de kerk weinig gelegen liggen. Toch doet het bisdom de liberale traditie opschuiven. In het Roomse Haagje van het zuiden houdt de kerk zich bezig met onderwijs. De belangrijkste kweekschool in Limburg voor katholieke onderwijzers is in Roermond. Net als het seminarie. Veel burgers werken in de katholieke drukkerijen die heel Nederland van katholiek leesvoer voorzien."

Maar de invloed van de kerk reikt verder. In de jaren vijftig van de negentiende eeuw is de plaatselijke krant, de Maas en Roerbode, streng katholiek. Een door bisschop Paredis benoemde priester is eindredacteur. De leraren aan de middelbare scholen zijn priesters. Protestanten en joden zijn zwaar in de minderheid. Toch heeft de burgerij volgens Nissen in Roermond altijd haar liberale veerkracht kunnen behouden. ,,Dat is knap in een bisschopsstad. Tot 1873 zat er vanuit het kiesdistrict Roermond altijd een liberaal in de Tweede Kamer." Maar onder Paredis wordt Roermond steeds katholieker. Vanaf de kansel, in de biechtstoel, vanuit de krant en in het leslokaal klonk de oproep: stem katholiek. ,,In kringen van juristen en in de Roermondse sociëteiten bleef de liberale stroming overeind. In kleine kring maakte men dan grapjes over de clerus. Uit de sociëteiten kwamen ook de carnavalsclubs op. Carnaval was een vorm van georganiseerd protest tegen het clericale karakter van de stad."

Pas midden jaren zestig van de vorige eeuw neemt de invloed van de kerk af. De ontzuiling zet in en het kerkbezoek neemt af. Net als het aantal seminaristen. ,,Dat is voor Roermond toch ook weer jammer, want als onderwijsstad verdwijnt Roermond van de kaart. Kloosters ontvolken en veel monumentale gebouwen worden gesloopt."

Het laatste restje trots dat Roermond nog koestert voor de katholieke kerk en het Rijke Roomse leven verdwijnt met de komst van Jo Gijsen. ,,In de stad waar het katholiek geloof zo vanzelfsprekend was geweest als het inademen van lucht, wordt het bisdom verdeeld door Gijsen, die streng in de leer is en liever overblijft in een kleine kerk met alleen een selecte kern van ware gelovigen." Het uiteindelijke demasqué van de kerk komt met de morele kredietcrisis ingeleid door deken Haffmans, die voor eigen gebruik in de kas van de kerk graait. ,,Bisschop Frans Wiertz moet daarvoor dezer dagen getuigenis afleggen voor de rechter. Dat is in meer dan 200 jaar niet voorgekomen. Wiertz ziet de kerk als slachtoffer in deze zaak, maar de kerk heeft juist slachtoffers gemaakt. En de bisschop heeft niet ingegrepen."

Daarmee is het imago van de kerk zwaar beschadigd, weet ook Peter Nissen. Daar doet een jubileumfeest niets aan af. ,,Over 20 jaar is hier in Limburg nog een heel kleine kerk met toegewijde gelovigen over die voor de gemeenschap weinig meer zal betekenen."